تامل و تدبیر حقوقی

هيچ قانونگذاري نمي تواند با قيود طبيعي حيات معارضه كند و هيچ حكم قضائي نمي تواند درمقام خوار داشت اين قيدها برآيد بي آنكه حجيت خود را از دست بدهد .

آنگاه كه تنها علائق اكنوني مال ، مرجع علم حقوق قرار گيرد ، حق به سادگي با قوه سياسي و اجتماعي و اقتصادي مشتبه مي شود و حاصل كار اين كه نظام حقوقي ، حلقه طاعت عقل حكومتي در گوش مي كند .

آنجا كه فقط رجوع به آراء سلف را بر خود واجب گردانيم ، تفكر حقوقي با تهديد آن طايفه از نقلي مذهبان مواجه مي شود كه تيرگي راي و خيرگي بصر ، عادت ايشان شده و از حيث سياست حقوقي بر موقفي اصرار مي كنند كه متضمن غفلت از احوال زمانه است .

افراط در اعتبار حق حكومت براي وضع نظامنامه هاي حكومتي كه غالبا مبتني بر ظاهربيني است و از موضع قدرت ، همه چيز را مقيد به قاعده و قانون مي خواهد ، به سوء استفاده از قانون براي همواركردن نظام ديكتاتوري منتهي تواند شد .

تعریف عدالت

در تعريف عدالت گفته‌اند: «عدالت يعني نهادن هر چيز در جاي خود» و به فرمايش پيامبر گرامي‌اسلا‌م (ص:) «آسمان‌ها و زمين بر اساس عدل استوارند.» (تفسير نمونه، آيت‌الله العظمي مكارم شيرازي و ديگران، تهران 1371)

روشن‌ترين و مهم‌ترين ويژگي پيامبر بزرگوار اسلا‌م (ص) اين است كه سراسر زندگي و رفتار آن حضرت بر اساس عدالت بوده و در هيچ شرايطي از كمك و ياري ستمديدگان دريغ نفرموده است.همچنين سفارش «انسان هر چه براي خود مي‌خواهد، براي ديگران نيز بايد بخواهد» از جمله نكات برجسته‌اي است كه در زندگي ايشان به خوبي نمود دارد.

عدل، عدالت و معادله واژه‌هايي هستند كه معناي مساوات را در بر دارند. در آيه شريفه آمده است: «ان الله يامر بالعدل و الا‌حسان»؛ خداوند حكيم به عدل و احسان فرمان مي‌دهد.

عدل، مساوات در جزا دادن است. كار نيك به‌اندازه پاداش داده مي‌شود و كار زشت پاداشي همسان خود دارد و احسان اين است كه كار نيك، به نيكي بيشتري پاداش داده شود و كار زشت مجازاتي كمتر از خود داشته باشد.پيامبر بزرگوار (ص) فرموده‌اند: «عدل ساعه خير من عباده سبعين سنه»؛ عدل يك ساعت بهتر از عبادت70 سال است. (آثار الصادقين جلد 12، صفحه 447)

آن حضرت در جاي ديگر فرموده‌اند: يك روز رهبر دادگر برتر از عبادت 60 سال است و حدي از حدود خدا كه براي حقش در روي زمين اقامه و اجرا گردد، از باران40 روز در زمين پاك كننده و بهتر است.

حضرت علي (ع) از عدالت به عنوان زينت و آرايه فرمانروايي ياد مي‌كند و عدالت را برابر با حيات و زندگي و ستم را موجب مرگ و فنا معرفي مي‌نمايد.

«العدل حياه و الجور ممحاه»؛ عدل و داد، حيات و زندگي و ستم موجب مرگ و نيستي است.

شادروان علا‌مه محمد تقي جعفري به نقل از گفته يكي از بزرگان مي‌گويد: «اي عدالت، اگر بنا شود كه بگوييم در صفات عالي خداوندي، پس از صفات او، چه حقيقتي كرسي عظمت را زير خود دارد، مي‌گوييم تويي اي داد و دادگري.»

علي (ع) در سخن گهربار خود فرموده‌اند: « دوام دولت‌ها وابسته به عدالت‌گستري است.»

اين بخش از نوشتار را با سخن والا‌ي پيامبر نور پايان مي‌دهيم كه فرمودند: «در روز قيامت، پيشواي دادگر از همه كس به من نزديك‌تر است».

حکایت و کیل و موکل

نقل است در ايام ماضي، روزي موكلي در گردابي گِرفتار و بخود بِگُفتي، اي كاش وكيلي مييافتمي و رفع گرفتاري. چندي بِجُستي تا وكيل حاذقي بيافتي و به نزد وي بِرفتي.

وكيل بِفرمود اي فلان، حق الوكاله چند در كيسه داري تا بِدادي و رفع بلا آيد به ميان. بگفتا اي وكيل من سخت محتاجم و هر چه بگوئي بِديده مِنت قبول داشته، و سخت برآشفتي و گريه و مويه چندان نِمودي تا دل وكيل به رحم آمدي.

وكيل گفته مُرشد فراموش نمودي كه بسا گرفتاران به گل مانده، بعد از رفع بلا، حقالوكاله، به لگد مزد زحمات بِدادي. في الحال قبول وكالت بكردي و تلاش مكرر تا رفع مشكل پديدار و آنگه مطالبه حق الوكاله نِمودي.

واما در اين هنگام، موكل از بند رسته، چشم گِرد نمودي، گونه سيه كردي و سخن به تندي دراز كه اي داد اي بيداد!

اينجا بود كه شاعر بگفتي:
چو شخصي گرفتار گردد به بند وكيل مدافع به نزدش خداست
چو گردد خطر اندكي مرتفع بگويد وكيل هم يكي ز اولياءست

چو گردد زبند بلا او رها بگويد وكيل هم يكي مثل ماست
چو نوبت به حق الوكاله رسد وكيل آن زمان ديو يا اژدهاست

خلاصه آنكه اي طالب وكالت
از قبل حق الوكاله به انصاف روا دار و محكم بگير، تا به بعد، گرفتاري نيايد به كار